MOMOYER: UNUTULAN BİR DİLİN MÜZİKAL DÖNÜŞÜ

Uğur Biryol

Romeyika, Karadeniz’in kaybolmaya yüz tutmuş dillerinden biri. Bazıları Pontos Rumcası diyor, bazıları kendine özgü bir dil ama hiçbiri bu dilin kaybolduğu gerçeğini değiştirmiyor. Çaykara Oçena bölgesi ile Trabzon’un sadece birkaç bölgesinde konuşulan bu antik dilin peşinde geçmişte az da olsa çalışmalar yapıldı. Belgeselci Yeliz Karakütük’ün “Romeyika’nın Türküsü’, bu alanda yapılmış en derli toplu çalışmalardan biri. Belgeseli izlerken, Romeyika konuşan annesiyle anlaşamayan kızının dramatik hikayesi izleyenleri etkilemişti. Yine Atina’da yaşayan halkbilimci Vahit Tusun’un çalışmaları bu dilin kaybolmasını önlemek için naif ama önemli bir çaba idi.

Bir dilin var olabilmesi ve yaşayabilmesi için, hatta tanınması için yolunun popüler kültürden geçmesi gerekiyor. Özellikle Karadeniz’de, sınırların dışına çıktığınızda “Laz’ olarak etiketlendiği için, bölgedeki çok kültürlü yapı ıskalanıyor ve zaten çoklukla da bilinmiyor.

KALANDAR’DAN MOMOYER’E

Bu algıyı kıran ve görünür hale getiren en önemli faktörlerden biri müzik. Son 10-15 yılda, Karadeniz müziği denilen akımın içerisindeki Fuat Saka, Birol Topaloğlu, Kazım Koyuncu gibi temsilciler; Karadeniz dillerinin kitlelere ulaşmasında başat rol oynadı.

Karadeniz müziğinin yeni temsilcilerinden Apolas Lermi de Romeyika’yı yaşatma çabası gösteren isimlerden bir diğeri. İlk albümü Kalandar’ın ardından Santa ve Yunanistan’da kaydettiği Romeika albümlerinin ardından son olarak Momoyer ismini verdiği albümle dinleyicisine yeniden merhaba dedi.

Takip ettiği izleğe bakarsak, Apolas’ın kültür ve coğrafyayla ilgili epey bir derdi var. Kalandar, Trabzon bölgesindeki geleneksel yılbaşı kutlamalarının ismi, Santa Gümüşhane sınırındaki antik bir yerleşim merkezinin adı ama bugün harabe, Romaika kaybolan bir dil, peki Momoyer ne onu da Apolas anlatıyor:

“Momoyer, dünyanın birçok yerinde benzer şekillerde gerçekleşen geleneksel kış eğlencelerinin Trabzon’daki adı. Kılık değiştiren bir grup insanın müzik eşliğinde dans ederek icra ettiği bir halk tiyatrosu. 2016’dan beri bu oyunlar, UNESCO’nun manevi kültürel miras listesinde yer alıyor. Momoyer, yani orijinal adıyla Momoeria, Yunanca Momos ve Geros kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş. Momos, Yunan mitolojisinde Alay ve Hiciv Tanrısı’nın adı. Geros ise “Yaşlı Adam’ adlamına geliyor. Momoeria’nın diğer adı Kochamania’dır. Her yıl Kalantofota (Noel ile Epifaneia arasındaki 12 gün) boyunca kutlanır. Ancak bu geleneğin geçmişi Hristiyanlık öncesine dayanmaktadır. Bu kültür Bulgaristan’da Kukeri, Rusya ve Ukrayna’da Koliada, Britanya’da Mummers, İrlanda’da Wrenboys, Roma İmparatorluğu’nda Saturnalia, Almanya ve Avusturya’da Yule ismi ile anılmakta ve günümüzde dünyanın farklı ülkelerinde değişik adlarla yaşatılıyor.

POPÜLER OLMADAN OLMUYOR

Apolas, ilk albümü Kalandar’dan son albümü Momoyer’e verdiği selamla, kurduğu bağla, kaybolan dil ve gelenekleri bir formda insanların beğenisine sunarken, bunun popüler kültür kanalıyla örenilmesinden rahatsızlık duyduğunu ifade ediyor ama bir taraftan da bu üünlerin insanlara ulaşmasını sağlayan en önemli araçlar hala televizyonlar. Apolas’ın dizilerde şarkıları çalındığında merak edilip çok sayıda dinleme alabiliyor albümleri. Umarım Momoyer de kaybolan dil Romeyika’nın unutulmamasında bir mihenk taşı olur ve Apolas’ın yolunu aydınlatmaya devam eder.

(Apolas Lermi, Momoyer, Cihan Müzik)

*Yazı Cumhuriyet gazetesi pazar ilavesinde 17 Haziran 2018 tarihinde yayınlanmıştır.